Türkiye Selçuklu Devleti Kültür ve Medeniyeti

Anasayfa Tarih 21 Mayıs 2013 716 Okunma
Türkiye Selçuklu Devleti Kültür ve Medeniyeti

Tarihimizde çok önemli bir yere sahip olan özellikle Anadolu’da kültürel yapının oluşmasında çok etkili bir yere sahip olan Türkiye selçuklu devleti genel yapısı aağıda özetlenmiştir
tarih konu anlatım

TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİ KÜLTÜR VE MEDENİYETİ

 

Devlet Yönetimi

Büyük Selçuklu Devleti bünyesinde kurulan Anadolu Selçukluları, devlet teşkilatı olarak hemen her adımda Büyük Selçukluları örnek aldılar.

Anadolu Selçuklu Devleti’nde de yönetimde Kut anlayışı egemen olmuştur.

Anadolu’nun coğrafyası elverişli olduğu için burada merkezi otorite çok rahat sağlanmıştı.

İleride tahta geçebilecek hükümdar adayı şehzadeler “melik” Unvanıyla ülkenin belli başlı merkezlerine idareci olarak gönderilir, Atabey denilen devlet adamlarının gözetiminde devlet idaresinde tecrübe kazanırlardı.

Büyük Selçuklulardaki Melik ve Atabey isyanlarından ders çıkaran Anadolu Selçukluları Melik ve Atabeylere ordu kurma izni vermemişlerdi. Ayrıca Meliklerin para bastırma, savaş açma yetkileri de kısıtlandı.

Anadolu Selçuklu Devleti’nde hükümdarlar güçlerini ifade edebilmek amacıyla İran hükümdarlarının adlarını ön isim olarak kullandılar (Keyhüsrev, Keykubad, Keykavus…vs)

Anadolu Selçuklu Sultanları’nın yetkileri daha önceki Türk devletlerinde olduğu gibi Töre ile sınırlandırılmıştı.

Anadolu Selçuklularında hükümdarlık âlâmetleri; para bastırmak, tuğra çektirmek, sancak edinmek, nevbet (davul) çaldırmak, hutbe okutmak… vs idi.

Yeni hükümdarlara Abbasi halifeleri hükümdarlık fermanı ve değerli hediyeler gönderirdi.

 

Divanlar :

Hükümet(Divan):Devletin siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel işlerini yürüten organ Divan-ı Saltanat(Büyük Divan) idi. Divan-ı Saltanat’ın baş­kanı sultan olmakla birlikte, çoğu zaman sahibi divandenilen vezirbaş­kanlık ederdi. Büyük Divan’a bağlı olan divanlar şunlardı:

Divan-ı Arz:Ordunun her türlü ihtiyaçlarını (maaş, yiyecek, giyecek, teçhi­zat, silah vs) karşılamakla görevliydi. Başkanına Emir-i Arızdenirdi.

Divan-ı İşraf:Askeri ve adli işlerin dışındaki idari ve mali teşkilatın işleriyle denetlerdi. Başkanına müşrifdenirdi.

Divan-ı İnşa:İç ve dış yazışmalarla ilgilenirdi.

Divan-ı İstifa:Devletin gelir gider hesaplarına bakar, mali işleriyle uğraşır, yergilerin düzenli toplanmasını sağlardı. Başkanına müstevfidenirdi.

Divan-ı Pervane:Arazi defterlerinde tutulan has ve iktaların düzenlenme­sinden sorumlu divandır. Başkanına “Pervaneci”denirdi.

Niyabet-i Saltanat:Hükümdarın başkentte olmadığı zamanlarda devlet işlerine bakardı.

 

Memleket İdaresi (Taşra Teşkilatı)

Türkiye Selçuklularında ülke, yönetiminin kolaylaştırılması için eyalet (vilayet) denilen idari birimlere ayrılmıştı. Bu birimler; merkeze bağlı eyaletler, meliklerin yönettiği eyaletler ve uç eyaletleriydi.

1.Merkeze Bağlı Eyaletler

Yönetimi ve gelirleri Büyük Divan’a bağlı eyaletler olup, başındaki idarecileri olan subaşıları sultan atardı. Subaşılar vilayetin komutanı olup asayiş ve düzeni de sağlardı.

Bu vilayetlerdeki diğer görevliler ise;

♦          Şehir merkezlerinde güvenliği sağlayan Şihneler (askeri valiler),

♦          Adalet işlerine bakan kadılar,

♦          Yönetim işlerine bakan naipler,

♦          Vergi toplama işlerine bakan vergi tahsildarları,

♦          Belediye işlerine bakan muhtesiplerdi.

 

2.Meliklerin idare ettiği vilayetler

Başlarında Selçuklu hanedanına mensup melikler bulunurdu. Melikle doğrudan sultana bağlı idiler.

Melikler eğer küçük yaşta iseler, devlet ve yönetim işlerinde atabey denilen tecrübeli devlet adamları tarafından yetiştirilirler ve atabeyler kendilerine yardımcı olurlardı. Melikler, yarı bağımsız olup adlarına para bastırır, kendi divanlarını kurarlardı.

3- Uç Eyaletler: Bizans ile hudut bölgelerinde üç tane uç (hudut) eyaleti var¬dı. Başlarında uç beyleri bulunurdu. Uç beyleri hudut boylarında emniyet sağlar, düşman topraklarına akınlarda bulunurlardı. Bunlar Kastamonu ,Denizli ve Antalya uçlarıydı.

Bu üç bölgelerin beyleri, merkezi otoritenin zayıfladığı dönemlerde bağımsızlık kazanmışlardır.

Kıyı vilayetlerin vali ve komutanlığını Emir-i Sevahil adı verilen Türkmen beyleri yürütürdü. Hizmetlerinde donanma kuvveti bulunurdu.

Bağlı Beylikler ve Devletler: Bunlar iç işlerinde bağımsız olup, Selçuklu Devleti’ne antlaşmalarla belirlenmiş vergiler verirler, icab ettiğinde asker gönderirlerdi. Mengücekler, Saltuklular, Artuklular, Eyyubi melikleri, Çukurova Ermeni Krallığı, Trabzon Rum İmparatorluğu gibi.

 

Ordu

Türkiye Selçukluları ve beyliklerde askeri teşkilat, Büyük Selçuklulardaki askeri teşkilata benzemekteydi. Ordu komuta­nına Emirül-Ümera denirdi. Türkiye Selçuklu Ordusu şu bö­lümlerden oluşurdu:

1) Hassa Birlikler; Gulamhane denilen kışlalarda yetişen tut­sak ve köle çocuklarından oluşup, doğrudan hükümdara bağlı olarak görev yaparlardı. Bunlar maaşlı olup, çoğunlu­ğu atlı birliklerden oluşuyordu.

2) ikta Askerleri Osmanlı Devleti’ndeki Tımarlı Sipahilerin kar­şılığıdırlar. Tamamen Türklerden oluşan ve ikta topraklarında yetişen askerlerdi. Ordunun asıl gücünü oluşturmaktaydılar. Türkiye Selçuklularında, Büyük Selçuklularda olduğu gibi ge­niş iktalara yer verilmezdi. Türkiye Selçuklularında subaşılar, bulundukları vilayetlerin ve oradaki askerlerin efendisi ve sa­hibi değil, sadece amiriydiler.

3) Türkmen Kuvvetleri: Uc bölgelerinde savaşa hazır bulu­nan akıncı kuvvetlerdi.

4) Bağlı Beylik ve Devlet Askerleri: Gerekli durumlarda bağ­lı beylik ve devletlerden alınan askerlerdi.

5) Ücretli Askerler: ihtiyaç duyulduğunda orduda geçici ola­rak görev alan ücretli askerlerdi.

6) Donanma Türklerde ilk donanma izmir’de Çaka Bey tara­fından kurulmuştur. Türkiye Selçukluları Sinop, Alanya, An­talya ve Samsun gibi şehirlerde tersaneler kurmuşlardır. Do­nanma komutanına Reisü’l bahr veya Emirü’l sevahil de­nilmiştir. Beyliklerden Karesi, Aydın, Menteşe, Saruhan, Ha- mit ve Candaroğulları denizcilik faaliyetleriyle uğraşmışlardır.

 

 

Toprak Yönetimi

Türkiye Selçuklularında topraklar devletin malı idi. Devlet bu topraklan belirli amaçlara göre kullanmış ve bir kısmını da halka dağıtmıştır.

Has Topraklar:Geliri hükümdara ait olan topraklardır. Hü­kümdarlar bu arazileri istedikleri gibi tasarruf edebilirdi,

İkta Arazi: Ordu mensupları ile devlet adamlarına hizmetleri veya maaşları karşılığı verilen topraklardır. Görevden ayrılan kişilerin iktaları geri alınır ve yeni görevlilere verilirdi. Toprağı işleyen kişi üç yıl ekim yapmazsa, toprağı elinden alınır ve başkasına verilirdi, ikta sahipleri gelirin bir kısmıyla kendi ih­tiyaçlarını karşılarken, kalan kısmıyla da atlı asker beslerdi. Böylece hem orduya asker yetiştiriliyor, hem üretim denetim altında tutuluyor, hem de üretimde süreklilik sağlanıyordu.

Mülk Arazi : Devlet adamlarının şahsına başarılarından dolayı verilen topraklardır. Her türlü tasarruf hakkı, sahiplerine aittir.

Vakıf Arazi :Mîri ve mülk arazilerden gelirleri hayır işlerine ay­rılan topraklardır.

 

Hukuk Sistemi

Hukuk, Şer’i ve Örfi olmak üzere ikiye ayrılırdı:

Şer’i Hukuk: İslam hukukunun uygulayıcısı olan kadılar, hüküm­dar tarafından tayin edilen başkadı tarafından denetlenirdi. Kadı­lar; evlenme, boşanma, miras, nafaka gibi dini ve sosyal mese­lelere bakıyorlardı. Kadıların kararları kesindi ve uygulanırdı.

Örfi Hukuk:Bu yargı sisteminde mahkemeler asayişin bo­zulması, yasalara karşı gelinmesi, toplumun ve devletin dü­zeninin bozulması gibi siyasi suçlarla İlgili davalara bakardı. Örfi yargıdan Emir-i dad sorumlu olup, vezir ve divan üyele­rini yargılama yetkisine sahipti. Askeri davalara ise Kadıas- ker (Kadı-yı leşker) denilen askeri kadılar bakmaktaydı.

 

Sosyal Hayat

Halkın çoğunluğunu Türklerin oluşturduğu Anadolu’da; Rum, Ermeni ve Süryaniler de azınlık olarak bulunmaktaydı. Halkın bir kısmı şehirlerde yaşıyor ve bunları; devlet memur­ları, bilim adamları, tüccarlar, zanaatkarlar ve sanatkarlar oluşturuyordu. Kırsal kesimde yerleşik köylüler ve göçebe yaşama devam eden konar-göçerler bulunmaktaydı.

Ekonomik Hayat

Tarım ve Hayvancılık Köylüler ve göçebelerin temel uğraş alanı tarım ve hayvancılıktı. Gerektiğinde devlet halka çift hayvanı ve tohum dağıtmaktaydı.

Ahilik Teşkilatı:Şehirlerde oturan esnafların aralarında birleşe­rek kurdukları sosyal, dini ve ekonomik özellikler taşıyan teşki­latlardır. Lonca adı da verilen bu kuruluşlar, esnaf ve zanaatkar­lar arasında dayanışma ortamı oluşturmuşlar ve üyelerine kre­di vererek, üretim faaliyetlerini olumlu yönde etkilemişlerdir. Sanayi: Sanayide dokumacılık ve dericilik gelişmiştir. Türk­men halısı ve kilimleri, Ankara’nın sof kumaşı dünyaca ünlü­dür. Madencilikle daha çok Rum ve Ermeniler uğraşmışlardır.

 

Ticaret:Türkiye Selçuklularının ekonomik faaliyetleri devlet poli­tikası haline getirmesi ticaretin gelişmesinde etkili olmuştur. Anadolu’da Ticaretin Gelişmesine Etki Eden Faktörler

•   Anadolu’nun üç kıtayı birbirine bağlayan ve üç tarafı de­nizlerle çevrili bir konuma sahip olması,

•   Ticareti geliştirmek için kervansaraylar kurulması,

•   Venedik ve Ceneviz ile ticari amaçlı antlaşmaların yapılması,

•   Ticari amaçlı Suğdak, Sinop, Antalya ve Alanya gibi li­man şehirlerinin alınması,

•   Tüccarların can ve mal güvenliğinin teminat altına alın­ması ve zararlarının ödenmesi yani sigortalanması,

•   Tüccarlara düşük gümrük tarifesinin uygulanması,

•   Yerli tüccarların Suriye ve Kıbrıs şehirlerine, yabancı tüc­carların ise Anadolu’ya yerleştirilmesi.

 

Maliye Mali işlere Divan-ı istifa bakardı. İki türlü hazine vardı. Bi­rincisi Hazine-i Amire olup, devlet hazinesi idi. İkincisi ise Hazi- ne-i Hassa olarak isimlendirilen hükümdarın şahsına ait hazi­neydi. Türkiye Selçuklularında ilk para; bakır olarak I. Mesut za­manında bastırılmıştır, ilerleyen dönemlerde gümüş ve altın pa­ralar da kullanılmıştır. Devletin gelirleri; gümrük vergileri, öşür, haraç, cizye, hayvan ve pazar vergileri, ganimetler ve bağlı bey­lik veya devletlerden alınan vergilerden oluşmaktaydı.

 

Dil ve Edebiyat

Türkiye Selçuklularında resmi dil ve edebiyat dili Farsça, bi­lim dili olarak da Arapça kullanılmış fakat, halk arasında Türkçe konuşulmuştur.

Moğol İstilası’ndan dolayı batıya göç eden birçok bilim ada­mı ve edebiyatçı, Anadolu’ya gelmiş ve birçok Türkçe eser meydana getirmişlerdir. Türkiye Selçukluları ve Beylikler dö­neminde Anadolu’da üç tür edebiyat akımı gelişmiştir:

 

Halk Edebiyatı Anadolu’da ilk Türk edebiyatı olup, bu alan­da önemli eserler verilmiştir. Dede Korkut Hikayeleri, Bat­tal Gazi Destanı, Danişmentname, Garibnâme ve Nasred- din Hoca Fıkraları gibi.

 

Tasavvuf Edebiyatı Moğol istilasından sonra ortaya çıkan buhranlı dönemde halk, tekkelerin etrafında toplanmış ve böylece tasavvuf şairleri ve şiirleri ortaya çıkmıştır. Mevlana Celâleddin Rumi’nin “Mesnevi”si, Yunus Emre’nin “Divan”ı bu tür edebiyat akımına örnek olarak gösterilebilir.

 

Divan Edebiyatı: Bu edebi akımın temsilcileri Anadolu’da 13. yüzyılın sonlarında ortaya çıkmıştır. Aruz vezniyle yazılan şi­irler, Divan adı verilen kitaplarda toplanmıştır. Anadolu’da klasik Türk şiirinin ilk divan şairi Hoca Dehhani olup Selçuk­lu Şehnâmesi adlı eseri önemli bir yere sahiptir. Türkçeyi duru ve güzel bir üslupla kullanmıştır.

 

Bilim ve Sanat

Anadolu’da ilk medrese Danişmend beyi Yağıbasan tarafın­dan Niksar’da yaptırılmıştır. Türkiye Selçuklularında ise ilk medreseler, II. Kılıç Arslan tarafından, Aksaray ve Konya’da kurulmuştur.

Türkiye Selçukluları döneminde tarih yazıcılığı önemli bir ye­re sahipti. Bu dönemde; Kadı Siraceddin mantık ve kelamla ilgili; Muvaffakuddin Abdullatif tıp, fizik ve felsefe ile ilgili; Ay- dınoğullarında Hacı Paşa tıpla ilgili eserler vererek bilimin gelişmesine katkıda bulunmuşlardır. Anadolu’da Büyük Selçuklu sanatından alınan miras, yerli unsurlardan da yararlanılarak geliştirildi ve mimari alanda çok çeşitli eserler ortaya konuldu. Konya’da Alaeddin Camii, Erzurum’da Çifte Minareli Medrese, Kayseri’de Döner Küm­bet ve Gevher Nesibe Şifahanesi bu döneme ait önemli mi­mari eserlerdir. Mimarinin yanında; çinicilik, resim, heykelci­lik, halı ve kilim dokumacılığı, ağaç ve maden işleme ile mu­siki ve sahne sanatları da önemli bir yere sahipti.

Bir Cevap Yazın

74978e3b3f6e01292b82b4c8b5fff9db
Portal Teması : Wptr.Co